Ne demek istediğini aslında biliyorsun ama konuşmaya başlayınca cümle uzuyor, konu başka yerlere gidiyor veya karşındaki senden farklı bir şey anlıyor. Kendini ifade etmek tam da bu noktada zorlaşır: sorun her zaman kelime bulamamak değil, asıl mesajı ayırıp anlaşılır biçimde söyleyememektir.
İyi anlatmak, güzel cümleler kurmak veya çok konuşmak değildir. Önce ne söylemek istediğini netleştirmen, sonra gereksiz ayrıntıları ayıklaman ve karşı tarafın anlayabileceği bir yapı kurman gerekir.
Bu yazıda ana mesajını nasıl çıkarabileceğini, fazla açıklamayı nasıl azaltacağını, duygu ile yorumu nasıl ayıracağını ve anlaşılmadığında mesajını nasıl yeniden kurabileceğini göreceksin.
Kendini ifade etmek nedir?
Kendini ifade etmek; düşünce, duygu, ihtiyaç, tercih veya sınırını karşı tarafa anlaşılır biçimde aktarmaktır. Fırat Üniversitesi’nin iletişim yaklaşımında düşünce, duygu, ihtiyaç ve sınırların sözlü, yazılı veya sözsüz yollarla paylaşılması iletişimin temel parçalarından biri olarak ele alınır.
MEB materyallerinde de kendini ifade etmenin sözlü, yazılı, sanatsal ve davranışsal biçimlerine yer verilir. Bu yazının odağı ise günlük kişilerarası sözlü iletişim: yani ne düşündüğünü ve ne istediğini karşındaki kişinin anlayabileceği şekilde söylemek.
Bu yüzden açık ifade yalnızca “konuşmak” değildir. Çok konuşup yine de asıl mesajını belirsiz bırakabilirsin; kısa konuşup son derece net de olabilirsin.
Kendini ifade etmek için önce mesajını netleştir
Konuşmaya başlamadan önce zihnindeki her şeyi aynı anda aktarmaya çalışırsan ana mesaj kolayca kaybolur. Özellikle seni rahatsız eden bir konuda geçmiş olaylar, duygular, yorumlar ve beklentiler birbirine karışabilir.
Kendine şu beş soruyu sor:
- Ne oldu?
- Ben bunun hakkında ne düşünüyorum?
- Ne hissediyorum?
- Ne istiyorum veya neye ihtiyacım var?
- Karşı tarafın bu konuşmadan bilmesi gereken ana şey ne?
Mesela bir arkadaşın planı son anda değiştirdi. “Zaten geçen sefer de böyle olmuştu, ben hep sana göre hareket ediyorum…” diye başlamadan önce asıl mesajı bul: “Plan değiştiğinde bana önceden haber verilmesini istiyorum.”
Bu beceri çoğu zaman daha fazla şey söylemek değil, söyleyeceklerin arasından asıl olanı seçmektir.
Ana mesajını tek cümlede söyleyebiliyor musun?
Bunu bir test gibi kullanabilirsin: Karşımdaki bu konuşmadan tek bir şey hatırlayacaksa ne olmalı?
Bu soruya cevap veremiyorsan konuşmanın içinde birden fazla mesele birbirine karışmış olabilir. “Geçen hafta da böyle olmuştu, zaten ben daha önce de söylemiştim, sonra sen…” diye uzayan cümlelerde ana talep görünmez hale gelir.
Daha net hali şu olabilir: “Plan değiştiğinde bana haber verilmesini istiyorum.”
Tek cümle katı bir kural değil. Mesajını sadeleştirmek için kullandığın bir araçtır. Önce ana fikri bulursun, gerekirse sonra ayrıntı eklersin.
Fazla açıklamak neden mesajını zayıflatabilir?
Daha çok kelime her zaman daha açık mesaj demek değildir. Aynı fikri tekrar etmek, sürekli gerekçe eklemek, her ihtimali açıklamak veya karşı taraf daha itiraz etmeden savunmaya geçmek mesajı bulanıklaştırabilir.
University of New England’ın girişken iletişim önerilerinde doğrudan, dürüst ve bağlama uygun ifade öne çıkar; ima, gereksiz dolgu, aşırı özür ve karışık mesajlardan kaçınma vurgulanır.
Örneğin “Bu akşam gelemeyeceğim” demek yeterliyken beş ayrı gerekçe sıralarsan karşındaki kişi ana mesaj yerine mazeretlerin ayrıntılarına odaklanabilir. Açık konuşmak bazen konuşmayı kısaltmayı gerektirir.
Bence en kullanışlı kontrol şu: Aynı şeyi ikinci kez farklı kelimelerle mi söylüyorum? Cevap evetse bir kısmını çıkarabilirsin.
Karşındaki kişinin bildiğini varsayma
Sen bir konunun bütün geçmişini biliyor olabilirsin; karşındaki kişi bilmiyor olabilir. Bir olayın neden önemli olduğunu, kullandığın terimi veya önceki konuşmalardan hangi kısmı hatırladığını varsaymak yanlış anlaşılmayı kolaylaştırır.
CDC’nin açık iletişim çerçevesi esas olarak kamusal ve yazılı iletişim materyalleri için hazırlanmıştır. Buradaki “hedef kişiyi tanı, ana mesajı belirle ve anlaşılır dil kullan” yaklaşımını günlük konuşma için de yararlı bir kontrol olarak düşünebiliriz.
“Bunu zaten biliyorsun” diye atlamak yerine gereken bağlamı kısa biçimde ver. Ama geçmişin tamamını anlatma. Açık iletişim, neyin gerekli bilgi olduğunu seçebilmeyi de gerektirir.
Ne düşündüğünü, ne hissettiğini ve ne istediğini ayır
“Beni önemsemediğini hissediyorum” cümlesi ilk bakışta bir duygu cümlesi gibi görünür. Fakat “önemsememek” aslında karşı tarafın niyeti hakkında yaptığın yorumdur.
Daha açık bir ifade şöyle olabilir: “Mesajıma cevap gelmeyince kırıldım ve ne olduğunu merak ettim.” Burada gözlem, duygu ve yorum birbirinden daha kolay ayrılır.
Bir şeyi anlatırken şu üç noktayı karıştırmamaya çalış:
- Düşünce: “Bence bu plan uygulanabilir değil.”
- Duygu: “Bu durumda geriliyorum.”
- İstek: “Kararı vermeden önce birlikte konuşmak istiyorum.”
Bu ayrımı daha sistemli kurmak istiyorsan ben dili yazısında davranış, etki ve ihtiyaç ilişkisini daha ayrıntılı görebilirsin.
Açık konuşmak ile sert konuşmak aynı şey değildir
Açık konuşmak, ne istediğini ima etmeden söylemektir. Sert konuşmak ise ses tonu, kelime seçimi veya tavırla karşı tarafı küçümsemeye, bastırmaya ya da tehdit etmeye kayabilir.
“Buna katılmıyorum” açık bir cümledir. “Bu söylediğin saçma” ise aynı fikir ayrılığını kişiye veya görüşe saldırarak ifade eder. İki cümle de doğrudandır ama iletişim biçimleri aynı değildir.
UC Davis ve University of Iowa kaynaklarında da açık ve doğrudan ifade, karşı tarafın haklarına saygıyla birlikte ele alınır. Kendini ifade etmek için sertleşmen gerekmez.
Bu ayrımı daha geniş çerçevede görmek istersen girişken iletişim yazısı pasif, girişken ve saldırgan iletişim farklarını ayrıca ele alıyor.
Kendini ifade etmek ile diksiyon aynı şey mi?
Hayır. İkisi birbirini etkileyebilir ama aynı beceri değildir.
Kendini ifade etmek daha çok mesajın içeriği ve yapısıyla ilgilidir: Ne söylemek istiyorsun, ana fikir ne, ne istiyorsun, hangi ayrıntı gerekli? Diksiyon ise sesi nasıl kullandığınla; artikülasyon, hız, tonlama ve telaffuzla daha yakından ilgilenir.
Çok düzgün telaffuzla konuşup yine de ne demek istediğini karışık anlatabilirsin. Tersi de mümkün: Diksiyonun kusursuz değildir ama mesajın son derece açıktır.
Konuşma tekniği tarafını ayrıca geliştirmek istiyorsan diksiyon nasıl geliştirilir yazısına geçebilirsin.
Anlaşılmadığında mesajını yeniden kur
Karşındaki seni anlamadıysa aynı cümleyi daha yüksek sesle veya daha uzun biçimde tekrar etmek zorunda değilsin. Mesajı farklı yapılandırmak genellikle daha kullanışlıdır.
Şunları deneyebilirsin:
- Daha kısa anlat.
- Soyut ifadeyi somut bir örnekle açıkla.
- “Benim demek istediğim şu…” diyerek ana fikri yeniden söyle.
- Gereksiz geçmiş ayrıntılarını çıkar.
- Karşı tarafın ne anladığını sor.
UC Davis’in girişken iletişim rehberinde açıklama istemek ve karşı tarafın söylediklerine yanıt vermek de açık iletişimin parçaları arasında ele alınır. Kendini ifade etmek tek seferlik bir performans değildir; gerektiğinde mesajı yeniden kurabilmektir.
Mesela “Beni anlamıyorsun” demek yerine “Benim asıl söylemeye çalıştığım şey, plan değişikliğinin kendisi değil; bana haber verilmemesi” diyebilirsin. Aynı konu, daha net bir odakla yeniden kurulmuş olur.
Kendini ifade etmek her şeyi anlatmak demek mi?
Hayır. Açık olmak ile sınırsız paylaşım yapmak aynı şey değildir.
Bir konuda ne düşündüğünü açıkça söyleyebilirsin ama özel hayatının bütün ayrıntılarını paylaşmak istemeyebilirsin. Bir soruya cevap vermek istemediğinde “Bu konuyu konuşmak istemiyorum” demen de kendini net biçimde ifade etmektir.
Kendini ifade etmek neyi, ne zaman ve kiminle paylaşacağını seçme hakkını ortadan kaldırmaz. Tam tersine, bazen en net mesajın bir sınır cümlesi olabilir.
Bu tarafı daha ayrıntılı düşünmek istersen kişisel sınırlar yazısı neyi kabul edip etmeyeceğini ve bunu nasıl ifade edebileceğini ele alıyor.
Kendimi ifade edemiyorum diyorsan nereden başlamalısın?
Böyle düşünüyorsan hemen “Ben iletişim kuramıyorum” gibi genel bir sonuca varma. Önce hangi aşamada zorlandığını belirle: Ne söylemek istediğini mi bulamıyorsun, konuşurken mi dağılıyorsun, fazla mı açıklıyorsun, yoksa anlaşılmadığında nasıl yeniden söyleyeceğini mi bilmiyorsun?
Şu sırayı kullanabilirsin:
- Ana mesajı tek cümleye indir.
- Olay ile yorumunu ayır.
- Ne hissettiğini ve ne istediğini ayrı yaz.
- Gereksiz geçmiş ayrıntılarını çıkar.
- Anlaşılmadığında mesajı başka cümleyle yeniden kur.
- Küçük ve düşük riskli konuşmalarda pratik yap.
Kendini ifade etmek için önce zor konuşmaları seçmek zorunda değilsin. Bir toplantıda tek bir fikir belirtmek, bir arkadaşına tercih söylemek veya yanlış anlaşılmış küçük bir noktayı düzeltmek de iyi pratik alanlarıdır.
Amaç her konuşmada kusursuz olmak değil. Ne söylemek istediğini daha hızlı ayırabilmek ve mesaj dağıldığında tekrar ana fikre dönebilmektir.
Söylediklerinle beden dilin çelişiyorsa ne olur?
Mesaj yalnızca kelimelerden oluşmaz. Ses tonu, yüz ifadesi, bakış ve duruş da karşındaki kişinin senin söylediklerini nasıl algıladığını etkileyebilir.
Fakat beden dilini mekanik bir kod gibi yorumlamamak gerekir. Tek bir bakış veya duruş belirli bir niyeti kanıtlamaz. Kültür, bağlam ve kişisel alışkanlıklar sözsüz davranışı değiştirebilir.
Mesela “Buna katılmıyorum” derken sesin neredeyse duyulmuyorsa mesajın netliği azalabilir. Aynı cümleyi bağırarak söylemek de gereksiz sertlik yaratabilir.
Göz teması tarafını ayrıca çalışmak istiyorsan göz teması yazısında doğal bakış ritmini ayrı olarak ele alıyorum.
Sık Sorulan Sorular
Kendini ifade etmek ne demek?
Kendini ifade etmek; düşünce, duygu, ihtiyaç, tercih veya sınırını karşı tarafa anlaşılır biçimde aktarmaktır. Çok konuşmak değil, ana mesajı seçmek ve gereken bilgiyi açık biçimde vermektir.
Kendimi neden ifade edemiyorum?
Tek bir nedeni olmak zorunda değildir. Bazen ana mesaj net değildir, bazen gereksiz ayrıntı fazladır, bazen de düşünce, duygu ve istek birbirine karışır. Önce hangi aşamada zorlandığını belirlemek daha kullanışlıdır.
Kendini daha iyi ifade etmek için ne yapılabilir?
Önce ana mesajını tek cümlede netleştir. Sonra gerekli bağlamı ver, düşünce ile duyguyu ayır ve ne istediğini açıkça söyle. Anlaşılmadığında aynı cümleyi tekrarlamak yerine mesajı yeniden yapılandır.
Kendini ifade etmek ile diksiyon aynı şey mi?
Hayır. Kendini ifade etmek mesajın içeriği, yapısı ve açıklığıyla ilgilidir; diksiyon ise ses, telaffuz, artikülasyon, hız ve tonlama gibi konuşma tekniğiyle daha yakından ilgilenir.



