Urfa… Türkiye coğrafyasında bulunan bir il. Diğer iller gibi oda bizim için oldukça önemlidir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yer alan bu il halk arasında Peygamberler Şehri olaran nitelendirilmektedir. Bu yazımızda Urfa’nın nasıl Türk hakimiyetine girdiğini sizlere anlatmaya veya aktarmaya çalışacağız. Umarız ki bunda başarılı olur ve Urfa hakkında sizlere önemli bilgiler kazandırırız. Eğer konu içerisinde yanlışlarımız olursa lütfen Urfa’da yaşayan veya Urfalı olan okuyucularımız hatalarımızı yorum yaparak bizlere bildirsinler…

Büyük Selçuklu İmparatorluğu ve Urfa’nın Fethi

Urfa’nın fethi yani Türk hakimiyetine girişi Büyük Selçuklu İmparatorluğu zamanına denk gelmektedir. Bu dönemde imparatorluğun başında Sultan Melikşah bulunmaktadır. İmadü’d-devle Bozan (Bozan Bey), Melikşah devrinin büyük kumandanlarındandır. Nitekim kendisini Melikşah’ın en önemli emirlerinden bir tanesi olarak nitelendirsek hata etmeyiz.

Bozan Bey, Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nda önemli görevler üstlenmiş bir kumandandır. İlk önceleri Sultan Melikşah’ın memlüküdür. Bu nedenle zaman zaman kendisine köle kumandan diyenlerde olmuştur. Ancak Bozan Bey kendisine verilen emirleri (birisi dışında, bunu ilerde göreceğiz ) eksiksiz yerine getirmiştir.

Anadolu Selçuklu Sultanı Süleymanşah’ın, Tutuş ile girdiği muharabede öldürülmesinin ardından Kuzey Suriye’de karışıklık baş göstermiştir. Sultan Melikşah bu karışıklığa son vermek için Bozan Bey, Emir Porsuk ve Aksungur’u görevlendirmiştir. Bozan Bey, Harran’a (yani Urfa’ya) geldiği vakit karşısına Urfa hakimi Barsama çıkmıştır. Ancak savaş yapılmadan Melikşah’a elçi gönderip Urfa’nın teslim edileceğini bildirmiştir. Bunun üzerine Melikşah bir Amid’i Urfa’ya göndermiştir. Bu Amid, oradaki halkın parasını ve malını elinden alınca Barsama şehri geri alıp, teslim etmekten vazgeçmiştir.

Sultan Melikşah bu olaya kayıtsız kalamazdı. Nitekim tekrardan Bozan Bey’i önemli birliklerin başına geçirerek Urfa’yı fethetmeye göndermiştir. Bozan Bey, Urfa’ya gelip şehri üç aylık bir süre için kuşatma altında tutmuştur. Kuşatma olan şehire dışarıdan yardım gelememesi üzerine halk Urfa hakimi Dük Barsama’ya isyan etmiştir. Dük Barsama çaresiz kaldığından Bozan Bey’e sığınmak istemiştir. Bu amaçla kale surlarından aşağı atlamış; omurga kemiğini kırılmıştır. Dük Barsama, Bozan Bey’in yanına getirildikten bir kaç gün sonra hayatını kaybetmiştir. Bunun üzerine şehrin ileri gelenleri 28 Şubat 1087 tarihinde Urfa’yı Bozan Bey’e teslim etmişlerdir.

Bozan Bey, Urfa’yı ele geçirdikten sonra şehrin yağmalanmasına izin vermedi. Sultan Melikşah bu başarının ardından Bozan Bey’i Urfa valisi olarak görevlendirmiştir. Bozan Bey, şehrin yönetimini Salar Huluk isimli bir kumandana vermiştir.

Urfa’nın fethinden sonra Sultan Melikşah Suriye bölgesinde bir düzenlemeye gitmiştir. Kuzey Suriye bölgesini, Suriye bölgesine hakim olan Tutuş’a teslim etmemiştir. Aksungur’u Haleb’te, Yağısıyan’ı Antakya’da, Bozan Bey’i de Urfa’da görevlendirerek bu bölgeyi direkt olarak imparatorluğa bağlı tutmuştur. Burada ki amaç Tutuş’un daha fazla güçlenmesini engellenemek ve tamamı ile Suriye bölgesine hakimiyetini engellemektedir.

Sultan Melikşah, Bozan Bey’i kendisine isyan eden Gence valisi Fadlun’un üzerine göndermiştir. Bozan Bey, bu isyanı da başarılı bir şekilde sonlandırmıştır. Daha sonra Bozan Bey, İznik seferinde de görevlendirilecektir…

Bozan Bey’e Verilen Son Emir ve Ölümü

Sultan Melikşah’ın ölümü ile birlikte Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nda taht kavgası cerayan etmiştir. Bundan sonra Tutuş ve Berkyaruk taht mücadelesine girişeceklerdir. İlk sultanlığını ilan eden kişi Tutuş olmuştur. Nitekim, Bozan Bey’de Aksungur ile birlikte ilk başlarda Tutuş’un safında yer almıştır. Sultan Melikşah’ın oğlu Berkyaruk kendisinin sultan olmasını gerektiğini söyleyerek ortaya çıkınca Bozan Bey ve Aksungur saf değiştirerek Berkyaruk’un tarafına geçmişlerdir.

Bundan sonra ki dönemlerde Tutuş ile Berkyaruk’un mücadeleleri ön plana çıkacaktır. 1094 yılında Haleb’in yakınlarında Tutuş’un ordusu ile Aksungur ve onun yardım isteği üzerine bölgeye gönderilen Bozan Bey ve Gürboğa’nın orduları karşı karşıya geleceklerdir. Bu savaşta ilk saldırıyı Aksungur yapacaktır, ancak bilinmeyen bir sebepten ötürü Bozan Bey ve Gürboğa saldırıda bulunmayacaktır Aksungur esir düşecek ve öldürülecektir. Bunun üzerine muharebe kaybedilecek ve Halep’e sığınılacaktır. Ardından Halep’i ele geçirecek olan Tutuş, Bozan Bey’i esir ederek öldürtecektir.

Anlaşılacağı üzere Berkyaruk, Bozan Bey’e son emrini verdiği taktirde o saldırıda bulunmayacak ardından esir düşüp öldürülecektir. Büyük Selçuklu İmparatorluğu emrinde olan Bozan Bey o güne kadar her emri eksiksiz yerine getirmiştir nitekim yerine getirmediği son emir onun hayatına mal olacaktır…

Kaynak : Paydaş, Kazım . Büyük Selçuklu Devleti Kumandanlarından Urfa Fatihi Bozan Bey, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi (156), Haziran 2005, s. 75-81.